Sẹo lồi, sẹo phì đại: hiểu đúng để điều trị đúng

Sẹo lồi làm sao hết? Bài viết giúp phân biệt sẹo lồi với sẹo phì đại, giải thích nguyên nhân, các phương pháp có bằng chứng (miếng dán silicone, tiêm corticoid, phẫu thuật cắt sẹo lồi kèm điều trị bổ trợ, xạ trị sau mổ) và vì sao cắt đơn thuần dễ tái phát.

Duyệt chuyên mônThS.BSCKII Phạm Văn ĐôngCập nhật 19 tháng 11, 202610 phút đọc9 nguồn khoa học
Mục lục bài viết
  1. So sánh sẹo lồi và sẹo phì đại
  2. Nguyên nhân bị sẹo lồi là gì?
  3. Sẹo lồi có chữa được không?
  4. Các phương pháp điều trị có bằng chứng
  5. Phòng ngừa sẹo lồi cho người có cơ địa
  6. Những dấu hiệu cần báo ngay cho bác sĩ điều trị
  7. Câu hỏi thường gặp
  8. Điều quan trọng nhất

"Sẹo lồi làm sao hết?" là câu hỏi rất nhiều người đặt ra sau khi bấm khuyên tai, sau mổ, sau mụn trứng cá hay chỉ sau một vết xước tưởng như nhỏ. Câu trả lời trung thực là: sẹo lồi có thể điều trị để phẳng hơn, mềm hơn, bớt ngứa và đau, nhưng chưa có phương pháp nào bảo đảm sẹo mất hẳn hay không bao giờ quay lại. Muốn điều trị đúng, trước hết cần phân biệt sẹo lồi (keloid) với sẹo phì đại (hypertrophic scar) – hai loại sẹo mà người bệnh hay gọi chung là "sẹo lồi" nhưng diễn tiến và cách xử trí khác nhau.

So sánh sẹo lồi và sẹo phì đại

Cả hai đều là sẹo bệnh lý. Khi da bị tổn thương tới lớp sâu của trung bì (lớp bì lưới), vùng này có thể bị viêm kéo dài, các tế bào tạo sợi sản xuất quá nhiều collagen và sẹo gồ lên. Những tổn thương rất nông, không tới lớp này, không gây sẹo lồi hay sẹo phì đại (Ogawa, 2017).

Sẹo lồi dưới kính hiển vi (nhuộm H&E): các bó sợi collagen dày, đặc, màu hồng đậm – dấu hiệu đặc trưng của sẹo lồi. Ảnh: Khoa Giải phẫu bệnh, Đại học Y Calicut, CC BY-SA 4.0
Sẹo lồi dưới kính hiển vi (nhuộm H&E): các bó sợi collagen dày, đặc, màu hồng đậm – dấu hiệu đặc trưng của sẹo lồi. Ảnh: Khoa Giải phẫu bệnh, Đại học Y Calicut, CC BY-SA 4.0
Đặc điểmSẹo phì đạiSẹo lồi
Phạm viNằm trong giới hạn vết thương ban đầuLan ra ngoài bờ vết thương, "bò" sang vùng da lành
Diễn tiếnCó thể nhạt màu và xẹp dần theo thời gianHiếm khi tự xẹp, có thể to dần nhiều năm
Vị trí hay gặpVết bỏng, vết mổ ở vùng khớp, vùng da căngNgực trước, vai, vùng bả vai, dái tai, vùng trên xương mu
Khi cắt bỏÍt tái phát nếu giảm được lực căng daDễ tái phát nếu chỉ cắt đơn thuần

Theo đồng thuận của Hội thảo Sẹo Nhật Bản (Ogawa và cộng sự, 2019), điểm phân biệt rõ nhất là sẹo lồi phát triển lan ra ngoài bờ vết thương. Tuy vậy, nhiều sẹo nằm ở mức trung gian giữa hai loại. Sẹo lớn nhanh bất thường, loét hoặc chảy máu cần được bác sĩ khám, có khi phải lấy mẫu mô (sinh thiết) để loại trừ khối u da trước khi điều trị.

Bên trái: sẹo lồi ở dái tai – khối sẹo tròn, chắc, gồ cao. Bên phải: sẹo phì đại tại vết tiêm chủng ở vai – sẹo gồ nhẹ, vẫn nằm trong vùng tổn thương. Ảnh ghép, đã thêm chữ tiếng Việt. Ảnh: Bobjgalindo, CC BY 4.0; シトラマタ, CC BY-SA 4.0
Bên trái: sẹo lồi ở dái tai – khối sẹo tròn, chắc, gồ cao. Bên phải: sẹo phì đại tại vết tiêm chủng ở vai – sẹo gồ nhẹ, vẫn nằm trong vùng tổn thương. Ảnh ghép, đã thêm chữ tiếng Việt. Ảnh: Bobjgalindo, CC BY 4.0; シトラマタ, CC BY-SA 4.0

Nguyên nhân bị sẹo lồi là gì?

Sẹo lồi luôn bắt đầu từ một tổn thương da, nhưng có người bị, có người không. Các yếu tố đã được nghiên cứu gồm (Ogawa, 2017; Ogawa và cộng sự, 2019; Ogawa, 2022):

  • Tổn thương da đủ sâu: vết mổ, vết thương, bỏng, bấm khuyên, xăm, mụn trứng cá, viêm nang lông, thủy đậu, zona, côn trùng đốt, tiêm chủng.
  • Lực căng da: vùng da luôn bị kéo giãn khi cử động hay hít thở (ngực trước, vai, bả vai, vùng trên xương mu) dễ bị sẹo lồi và dễ tái phát. Dái tai ít chịu lực căng nên sau mổ ít tái phát hơn.
  • Cơ địa và di truyền: người châu Á và châu Phi dễ bị hơn người da trắng; trong gia đình có người bị sẹo lồi thì nguy cơ cao hơn.
  • Yếu tố toàn thân: tăng huyết áp, mang thai có thể làm sẹo nặng lên.
  • Viêm, nhiễm trùng vết thương kéo dài làm quá trình viêm ở lớp bì sâu càng kéo dài.
Nhiều sẹo lồi vùng vai – vị trí da thường xuyên chịu lực căng khi cử động. Ảnh: Htirgan, CC BY-SA 3.0
Nhiều sẹo lồi vùng vai – vị trí da thường xuyên chịu lực căng khi cử động. Ảnh: Htirgan, CC BY-SA 3.0

Sẹo lồi có chữa được không?

Có thể điều trị để cải thiện rõ, nhưng nên hiểu sẹo lồi là một tình trạng viêm mạn tính của da, dễ tái phát. Mục tiêu thực tế là: sẹo phẳng và mềm hơn, bớt ngứa, bớt đau, hạn chế tái phát – và theo dõi lâu dài (Ogawa, 2022).

Theo các phác đồ cập nhật năm 2020 của Ogawa (2022):

  • Sẹo phì đại gây co kéo nặng (vướng khớp, kéo lệch) thì phẫu thuật là lựa chọn đầu tiên; nếu không co kéo, điều trị bảo tồn trước.
  • Sẹo lồi nhỏ, đơn lẻ: phẫu thuật kèm điều trị bổ trợ (ví dụ xạ trị), hoặc phối hợp nhiều biện pháp bảo tồn.
  • Sẹo lồi lớn, nhiều chỗ: phẫu thuật nhằm giảm thể tích, giảm số lượng sẹo là một lựa chọn, kèm điều trị tiếp sau đó.

Các phương pháp điều trị có bằng chứng

Miếng dán sẹo lồi và gel silicone

Khuyến cáo quốc tế (Mustoe và cộng sự, 2002) xếp tấm gel silicone và tiêm corticoid trong sẹo là hai biện pháp có đủ bằng chứng để khuyến nghị. Tổng quan Cochrane (O'Brien và Jones, 2013; 20 thử nghiệm, 873 người) ghi nhận silicone giúp sẹo mỏng hơn, màu nhạt hơn và giảm nguy cơ sẹo phì đại ở người có cơ địa dễ sẹo – nhưng các nghiên cứu có chất lượng thấp, nên bằng chứng còn yếu.

Miếng dán giữ ẩm và giảm căng cho sẹo; cần dùng đều đặn hằng ngày trong nhiều tháng, tháo ra vệ sinh theo hướng dẫn. Miếng dán phù hợp nhất với sẹo mới và sẹo phì đại; với sẹo lồi to, cứng, dùng đơn thuần thường không đủ.

Tiêm sẹo lồi (tiêm corticoid trong sẹo)

Tên kỹ thuật theo Thông tư 23/2024/TT-BYT là "kỹ thuật điều trị sẹo lồi bằng tiêm corticoid trong sẹo, dưới sẹo". Thuốc hay dùng là triamcinolone acetonide, tiêm trực tiếp vào thân sẹo và nhắc lại nhiều lần, cách nhau vài tuần tùy đáp ứng. Tiêm giúp sẹo mềm, xẹp và giảm ngứa, đau.

Tác dụng phụ có thể gặp: teo da hoặc lõm da quanh sẹo, giãn mạch, đổi màu da, mụn, đau khi tiêm, rối loạn kinh nguyệt. Không tiêm cho phụ nữ đang mang thai; thận trọng với người tiểu đường, tăng nhãn áp, đục thủy tinh thể (Ogawa và cộng sự, 2019). Vì vậy việc tiêm cần do bác sĩ thực hiện, đúng liều và đúng lớp.

Phẫu thuật cắt sẹo lồi: cần đi kèm điều trị bổ trợ

Nếu chỉ cắt bỏ sẹo lồi rồi khâu lại, tỷ lệ tái phát khoảng 50–80% (Ogawa và cộng sự, 2019); có báo cáo tái phát ở gần như mọi trường hợp (Gold và cộng sự, 2020). Sẹo tái phát có thể to hơn sẹo cũ. Vì thế phẫu thuật cắt sẹo lồi gần như luôn đi kèm biện pháp bổ trợ. Phân tích gộp mạng lưới 14 nghiên cứu, 996 người bệnh (Siotos và cộng sự, 2019) cho thấy cắt sẹo kèm xạ trị cho kết quả tốt hơn rõ so với cắt đơn thuần.

Các bước thường gặp:

  1. Khám và đánh giá: loại sẹo, vị trí, kích thước, số lượng, các lần điều trị trước, cơ địa và bệnh kèm theo (tăng huyết áp, mang thai…).
  2. Lập kế hoạch phối hợp: thống nhất trước biện pháp bổ trợ sau mổ (tiêm corticoid, xạ trị, silicone, băng dán giảm căng). Nếu dùng xạ trị, cần phối hợp với chuyên khoa xạ trị để bắt đầu sớm, thường trong vòng một tuần sau mổ.
  3. Vô cảm: sẹo nhỏ thường được gây tê tại chỗ.
  4. Cắt sẹo: tên kỹ thuật theo Thông tư 23/2024/TT-BYT là "cắt sẹo hoặc bệnh lý da và khâu kín"; với sẹo lồi lớn ở vành tai có kỹ thuật "phẫu thuật tạo hình sẹo lồi quá phát vành tai".
  5. Khâu giảm căng: khâu nhiều lớp, lớp sâu chịu lực để mép da gần như không bị kéo; đường mổ dài ở vùng căng có thể kết hợp tạo hình chữ Z (xem thêm bài cắt sẹo, khâu kín hoặc chuyển vạt da tại chỗ).
  6. Điều trị bổ trợ và theo dõi: tiêm corticoid, xạ trị hoặc dán cố định vết mổ theo kế hoạch; tái khám định kỳ trong thời gian dài để phát hiện sớm dấu hiệu tái phát.
Ảnh minh họa: bác sĩ Phạm Văn Đông phẫu thuật với kính lúp có đèn chiếu sáng – không phải ca cắt sẹo lồi. Ảnh: bác sĩ Phạm Văn Đông
Ảnh minh họa: bác sĩ Phạm Văn Đông phẫu thuật với kính lúp có đèn chiếu sáng – không phải ca cắt sẹo lồi. Ảnh: bác sĩ Phạm Văn Đông

Xạ trị sau mổ

Phân tích gộp 72 nghiên cứu với 9.048 sẹo lồi (Mankowski và cộng sự, 2017): xạ trị sau phẫu thuật có tỷ lệ tái phát 22%, thấp hơn xạ trị đơn thuần (37%); sẹo lồi vùng ngực có tỷ lệ tái phát cao nhất; tác dụng phụ hay gặp là thay đổi màu da. Các con số này dao động nhiều giữa các nghiên cứu vì mỗi nơi định nghĩa "tái phát" một khác (Gold và cộng sự, 2020).

Xạ trị do bác sĩ chuyên khoa xạ trị chỉ định, liều tùy vị trí sẹo. Đồng thuận Nhật Bản khuyên không xạ trị cho trẻ em và tránh vùng tuyến giáp, tuyến vú (Ogawa và cộng sự, 2019).

Các biện pháp khác

Băng ép, laser mạch máu (giảm đỏ, giảm ngứa), áp lạnh, tiêm thuốc 5-FU… đều giúp giảm viêm ở sẹo và thường được dùng phối hợp, tùy từng trường hợp (Ogawa, 2017). Kem bôi, thuốc uống chỉ là biện pháp hỗ trợ; bằng chứng chưa đủ để thay thế các phương pháp trên (Ogawa, 2022).

Phòng ngừa sẹo lồi cho người có cơ địa

  • Báo cho bác sĩ tiền sử sẹo lồi của bản thân và gia đình trước mọi phẫu thuật, thủ thuật.
  • Cân nhắc kỹ trước khi bấm khuyên, xăm hình hay làm thủ thuật không cần thiết, nhất là ở ngực, vai, bả vai.
  • Giữ vết thương sạch; dán cố định để giảm căng cho vết thương, kể cả vết thương nhỏ (Ogawa và cộng sự, 2019).
  • Khi vết thương đã lành kín: dùng silicone sớm theo hướng dẫn.
  • Điều trị sớm mụn trứng cá, viêm nang lông; không nặn, gãi.
  • Sẹo mới bắt đầu đỏ, ngứa, gồ cao dần: nên đi khám sớm – sẹo còn mới thường đáp ứng điều trị tốt hơn.

Những dấu hiệu cần báo ngay cho bác sĩ điều trị

  • Sẹo to nhanh, lan rộng, loét, chảy máu hoặc chảy dịch hôi.
  • Sau tiêm: da quanh sẹo lõm sâu, mỏng, thấy rõ mạch máu.
  • Sau mổ: vết mổ sưng nóng đỏ, chảy dịch, sốt, mép vết mổ bị toác.
  • Sẹo cũ đã ổn định bỗng ngứa, đỏ và gồ trở lại.

Câu hỏi thường gặp

Sẹo lồi có tự hết không?

Sẹo phì đại có thể nhạt và xẹp dần theo thời gian. Sẹo lồi hiếm khi tự hết, thường cần điều trị.

Bôi kem có làm hết sẹo lồi không?

Kem, gel có thể giúp sẹo mềm, đỡ khô, đỡ ngứa nhưng hiếm khi làm phẳng một sẹo lồi đã to và cứng. Sẹo đang lớn nên được khám để chọn cách điều trị phù hợp.

Trẻ em bị sẹo lồi điều trị thế nào?

Trẻ em thường được ưu tiên silicone và các biện pháp nhẹ nhàng; corticoid dùng thận trọng, xạ trị không được khuyến nghị cho trẻ (Ogawa và cộng sự, 2019).

Sẹo lồi có nguy hiểm không?

Sẹo lồi là tổn thương lành tính, nhưng hay gây ngứa và đau: trong một nghiên cứu nhỏ, 86% người bị sẹo lồi thấy ngứa và 46% thấy đau (Lee và cộng sự, 2004).

Điều quan trọng nhất

Sẹo lồi và sẹo phì đại khác nhau về diễn tiến và cách điều trị. Không có "một mũi tiêm" hay "một lần cắt" làm sẹo lồi biến mất: điều trị hiệu quả thường là phối hợp nhiều biện pháp, kiên trì và theo dõi lâu dài. Đặc biệt, không nên cắt sẹo lồi đơn thuần mà không có kế hoạch điều trị bổ trợ. Mỗi người có cơ địa, vị trí và mức độ sẹo khác nhau – hãy được thăm khám và tư vấn trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để chọn hướng điều trị phù hợp. Nếu sẹo do bỏng, xem thêm bài sẹo bỏng: sơ cứu và các cách điều trị.

Nguồn hình ảnh

Các ảnh sẹo trên là ảnh minh họa giấy phép mở, không phải ảnh người bệnh của bác sĩ Phạm Văn Đông.

Tài liệu tham khảo

  1. Ogawa R. (2017). Keloid and Hypertrophic Scars Are the Result of Chronic Inflammation in the Reticular Dermis. International Journal of Molecular Sciences. DOI: 10.3390/ijms18030606
  2. Ogawa R, Akita S, Akaishi S, Aramaki-Hattori N, et al.. (2019). Diagnosis and Treatment of Keloids and Hypertrophic Scars—Japan Scar Workshop Consensus Document 2018. Burns & Trauma. DOI: 10.1186/s41038-019-0175-y
  3. Ogawa R. (2022). The Most Current Algorithms for the Treatment and Prevention of Hypertrophic Scars and Keloids: A 2020 Update of the Algorithms Published 10 Years Ago. Plastic and Reconstructive Surgery. DOI: 10.1097/PRS.0000000000008667
  4. Mustoe TA, Cooter RD, Gold MH, Hobbs FDR, et al.. (2002). International Clinical Recommendations on Scar Management. Plastic and Reconstructive Surgery. DOI: 10.1097/00006534-200208000-00031
  5. O'Brien L, Jones DJ. (2013). Silicone gel sheeting for preventing and treating hypertrophic and keloid scars. Cochrane Database of Systematic Reviews. DOI: 10.1002/14651858.CD003826.pub3
  6. Siotos C, Uzosike AC, Hong H, Seal SM, et al.. (2019). Keloid Excision and Adjuvant Treatments: A Network Meta-analysis. Annals of Plastic Surgery. DOI: 10.1097/SAP.0000000000001951
  7. Gold MH, Nestor MS, Berman B, Goldberg D. (2020). Assessing keloid recurrence following surgical excision and radiation. Burns & Trauma. DOI: 10.1093/burnst/tkaa031
  8. Mankowski P, Kanevsky J, Tomlinson J, Dyachenko A, et al.. (2017). Optimizing Radiotherapy for Keloids: A Meta-Analysis Systematic Review Comparing Recurrence Rates Between Different Radiation Modalities. Annals of Plastic Surgery. DOI: 10.1097/SAP.0000000000000989
  9. Lee SS, Yosipovitch G, Chan YH, Goh CL. (2004). Pruritus, pain, and small nerve fiber function in keloids: a controlled study. Journal of the American Academy of Dermatology. DOI: 10.1016/j.jaad.2004.07.054

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế việc thăm khám và tư vấn trực tiếp của bác sĩ tại cơ sở y tế.

© 2026 ThS.BSCKII Phạm Văn Đông. Nội dung và hình ảnh thuộc bản quyền tác giả. Trích dẫn vui lòng ghi rõ nguồn drphamdong.com kèm đường dẫn bài gốc; không sao chép toàn bài.